Intellectual Property Rights in AI-Generated Works: An Ijtihādī Approach Based on the Foundations and Legal Maxims of Imāmī Jurisprudence

Document Type : Original Article

Author

 Associate Professor, Department of Fiqh and Islamic Law, Faculty Member, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Islamic Republic of Iran

10.22091/rcjl.2025.13202.1212

Abstract

The rapid emergence of generative artificial intelligence (AI), with its capacity to produce novel content, has posed fundamental challenges to the intellectual property regime. The central issue addressed in this study is the uncertainty surrounding the attribution of intellectual property rights in works generated by such systems, which result from a complex interaction between human beings and machines. This article seeks to examine this challenge and to propose a framework for attributing intellectual property rights in AI-generated works from the perspective of Imāmī jurisprudence. The significance of this inquiry is both theoretical and practical. Given the expanding application of artificial intelligence, clarifying the jurisprudential ruling on this emerging phenomenon is essential for regulating the economic, cultural, and legal relations of individuals and institutions, thereby preventing legal uncertainty, the infringement of rights, and obstacles to the Sharīʿah-compliant utilization of such technologies. Employing a descriptive-analytical methodology, the study draws upon the sources of Imāmī jurisprudence and analyzes key principles and doctrines, including proprietary value (māliyyah), legal capacity for ownership, effort, intention, direct agency, causation, appropriation (ḥiyāzah), the principle that accretions follow the principal asset, the rule of lā ḍarar (no harm), and party autonomy. The article evaluates various scenarios concerning the ownership of AI-generated works. The principal hypothesis is that, because artificial intelligence systems lack legal capacity to own property, intellectual property rights in AI-generated works must be attributed to a human actor (either the user or the developer), with such attribution depending upon the degree of that actor’s involvement, intention, and effort. The findings indicate that where AI functions merely as a tool, ownership belongs to the user; where AI serves as a creative collaborator, ownership generally belongs to the user, subject to modification through equitable contractual arrangements; and where the system operates with complete autonomy, ownership belongs to the developer of the system.

Keywords

Main Subjects

نتیجه‌گیری و پیشنهادات

تحلیل فقهی مالکیت آثار هوش مصنوعی، که بر پایه مالیت این آثار و نفی اهلیت تملک از خود ماشین استوار است، به تبیین دقیق انتساب حقوق مالکیت به فاعل انسانی می‌پردازد. این انتساب، با محوریت «سعی» و «قصد انشائی» انسان، در سناریوهای مختلف تعامل با هوش مصنوعی متجلی می‌شود. در حالت ابزار محض، مالکیت به دلیل مباشرت کامل و انحصار قصد و سعی، به کاربر تعلق می‌گیرد. در سناریوی همکار خلاق، با تأکید بر «سببیت اقوی» و نقش محوری قصد آفرینش کاربر، غالب مالکیت به او منتسب می‌شود؛ مگر آنکه قراردادهای شفاف و عادلانه‌ای خلاف آن را شرط کرده باشند، مشروط بر آنکه این شروط مغایر مقتضای ذات عقد یا اصول شرعی نظیر «لاضرر» و «عدالت» نباشند. در سناریوی استقلال کامل، که سیستم بدون دخالت مستقیم کاربر اثر تولید می‌کند، مالکیت به پدیدآورنده سیستم منتقل می‌شود، که این حکم بر مبنای «تسبیب» و «تبعیت نماء از اصل» در غیاب مباشر انسانی دیگر توجیه می‌گردد. نقش محوری قراردادها، مشروط به رعایت شفافیت، آگاهی کامل طرفین و وجود مابه‌ازای عادلانه، ابزاری کلیدی برای تنظیم روابط حقوقی است و از اکل مال به باطل جلوگیری می‌کند.

  • با توجه به این نتایج، پیشنهادات ذیل ارائه می‌شود:
  • تدوین اصول راهبردی فراملی برای مالکیت هوش مصنوعی: به‌جای قوانین جزئی، تدوین اصول کلان و انعطاف‌پذیر حقوقی در سطح بین‌المللی که مبانی انتساب مالکیت (سعی، قصد، سببیت) و حدود آن را در قبال آثار هوش مصنوعی تبیین کند. این اصول باید ظرفیت سازگاری با نظام‌های حقوقی مختلف، از جمله فقه اسلامی، را داشته باشد.
  • تسهیل استانداردسازی و شفافیت قراردادهای هوش مصنوعی: الزام پلتفرم‌های هوش مصنوعی به توسعه و به‌کارگیری الگوهای قراردادی شفاف و قابل فهم در سطح جهانی برای تعیین مالکیت آثار. این الگوها باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که حقوق و تکالیف کاربر و پدیدآورنده را به‌وضوح مشخص کرده و شامل مکانیسم‌های جبران عادلانه برای سلب احتمالی حقوق باشند.
  • سرمایه‌گذاری بر پژوهش‌های میان‌رشته‌ای مستمر: تشویق و حمایت از پروژه‌های تحقیقاتی مشترک میان متخصصان حقوق، فلسفه، فقه، اخلاق و علوم کامپیوتر برای کاوش عمیق‌تر در چالش‌های نوظهور (مانند ماهیت «خلاقیت ماشینی»، مسئولیت‌های چندجانبه در سیستم‌های پیچیده، یا حقوق اخلاقی آثار پدیدآمده توسط هوش مصنوعی) و ارائه راه‌حل‌های تطبیقی و جامع.

ارتقاء آگاهی عمومی و سواد حقوقی هوش مصنوعی: آموزش عمومی و تخصصی درباره ابعاد حقوقی و اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی، به‌ویژه در زمینه مالکیت فکری. این سواد حقوقی به کاربران امکان می‌دهد تا با آگاهی بیشتری از حقوق خود در تعامل با سیستم‌های هوش مصنوعی استفاده کرده و به توسعه فرهنگ مسئولیت‌پذیری در فضای دیجیتال کمک کنند

References

Ākhūnd Khorāsānī, Muḥammad Kāẓim. (1409 AH). Kifāyat al-Uṣūl. Qom: Āl al-Bayt (ʿa.s.) Institute. [In Arabic].
ʿĀmilī, Muḥammad ibn Ḥasan [al-Ḥurr al-ʿĀmilī]. (1409 AH). Wasāʾil al-Shīʿah. Qom: Āl al-Bayt (ʿa.s.) Institute. [In Arabic].
ʿĀmilī, Muḥammad ibn Ḥasan [al-Ḥurr al-ʿĀmilī]. (n.d.). Hidāyat al-Ummah ilā Aḥkām al-Aʾimmah (ʿa.s.). Mashhad: Majmaʿ al-Buḥūth al-Islāmiyyah. [In Arabic].
Anṣārī, Muḥammad ʿAli [Khalīfah Shoshtarī]. (1415 AH). Al-Mawsūʿah al-Fiqhiyyah al-Muyassarah. Qom: Majmaʿ al-Fikr al-Islāmī. [In Arabic].
Anṣārī, Murtaḍā ibn Muḥammad Amīn [Shaykh Anṣārī]. (1413 AH). ʿUmdat al-Maṭālib fī al-Taʿlīq ʿalā al-Makāsib. (Ed. Taqī Ṭabāṭabāʾī Qummī). Qom: Maḥallātī Publications. [In Arabic].
Anṣārī, Murtaḍā ibn Muḥammad Amīn [Shaykh Anṣārī]. (1416 AH). Farāʾid al-Uṣūl. Qom: Muʾassasat al-Nashr al-Islāmī. [In Arabic].
Anṣārī, Murtaḍā ibn Muḥammad Amīn [Shaykh Anṣārī]. (n.d.-a). Ḥāshiyat al-Makāsib (Iṣfahānī). (Eds. ʿAbbās Āl-Sibāʿ al-Qaṭīfī & Muḥammad Ḥusayn Iṣfahānī). Qom: Dhawī al-Qurbā Publications. [In Arabic].
Anṣārī, Murtaḍā ibn Muḥammad Amīn [Shaykh Anṣārī]. (n.d.-b). Ḥāshiyat al-Makāsib (Ākhūnd). (Eds. Muḥammad Kāẓim ibn Ḥusayn Ākhūnd Khorāsānī & Mahdī Shams al-Dīn). Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance. [In Arabic].
Anṣārī, Murtaḍā ibn Muḥammad Amīn [Shaykh Anṣārī]. (n.d.-c). Ḥāshiyat al-Makāsib (Yazdī). (Ed. Muḥammad Kāẓim ibn ʿAbd al-ʿAẓīm Yazdī). Qom: Ismāʿīliyān Publications. [In Arabic].
Astarābādī, Muḥammad ibn ʿAli. (n.d.). Āyāt al-Aḥkām. (Ed. Muḥammad Bāqir Sharīfzadeh). Tehran: Miʿrājī Publications. [In Arabic].
Bujnūrdī, Ḥasan. (1419 AH). Al-Qawāʿid al-Fiqhiyyah. (Eds. Muḥammad Ḥusayn Dirāyatī & Mahdī Mihrīzī). Qom: al-Hādī Publications. [In Arabic].
Bujnūrdī, Sayyid Muḥammad Ḥasan. (1401 AH). Al-Qawāʿid al-Fiqhiyyah. Qom: N.p. [In Arabic].
Fāḍil Hindī, Muḥammad ibn Ḥasan. (n.d.). Kashf al-Lithām ʿan Qawāʿid al-Aḥkām. Qom: Muʾassasat al-Nashr al-Islāmī. [In Arabic].
Fāʾizī, Muḥammad, & Bahrām Arjavand, Ruhullah. (n.d.). “Sharṭ-i Māliyyat dar Muʿāmalāt-i Milkī dar Mītāvars az Manẓar-i Fiqh-i Imāmiyyah.” Journal of New Issues in Islamic Jurisprudence, (2), 122–140. [In Persian].
Fakhr al-Muḥaqqiqīn, Muḥammad ibn Ḥasan. (n.d.). Īḍāḥ al-Fawāʾid fī Sharḥ Ishkālāt al-Qawāʿid. (Ḥasan ibn Yūsuf al-ʿAllāmah al-Ḥillī). Qom: Ismāʿīliyān Publications. [In Arabic].
Fayyūmī, Aḥmad ibn Muḥammad. (1414 AH). Al-Miṣbāḥ al-Munīr. Qom: Muʾassasat Dār al-Hijrah Publications. [In Arabic].
Ghulām-Ḥusayn, Nīreh. (1394 SH). Ḥuqūq-i Mālikiyyat-i Fikrī va Ḥimāyat az Ṣanāyiʿ-i Dastī dar Niẓām-i Bayn al-Milal. Tehran: Majd Publications. [In Persian].
Ḥakīm, Sayyid Muḥsin. (1391 AH). Mustamsak al-ʿUrwah al-Wuthqā. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic].
Ḥakīm, Sayyid Muḥsin. (n.d.). Nahj al-Fiqāhah. N.p.: N.p. [In Arabic].
Ḥusaynī ʿĀmilī, Muḥammad Jawād ibn Muḥammad; Ḥillī, Ḥasan ibn Yūsuf [ʿAllāmah Ḥillī]. (n.d.). Miftāḥ al-Karāmah fī Sharḥ Qawāʿid al-ʿAllāmah. (Ed. Muḥammad Bāqir Khāliṣī). Qom: Muʾassasat al-Nashr al-Islāmī. [In Arabic].
Ḥusaynī Ḥāʾirī, Kāẓim. (n.d.). Fiqh al-ʿUqūd. Qom: Majmaʿ al-Fikr al-Islāmī. [In Arabic].
Ḥusaynī Zubaydī, Muḥammad Murtaḍā. (1414 AH). Tāj al-ʿArūs min Jawāhir al-Qāmūs. Beirut: Dār al-Fikr. [In Arabic].
Ibn Manẓūr, Muḥammad ibn Mukarram. (1414 AH). Lisān al-ʿArab. Beirut: Dār Ṣādir. [In Arabic].
Kātūziyān, Nāṣir. (1381 SH). Qānūn-i Madanī dar Naẓm-i Ḥuqūqī-yi Kunūnī. Tehran: Mīzān Publications. [In Persian].
Khānsārī Najafī, Mūsā. (n.d.). Munyat al-Ṭālib. (Eds. Murtaḍā ibn Muḥammad Amīn Anṣārī & Muḥammad Ḥusayn Nāʾīnī). Qom: Al-Maktabah al-Muḥammadiyyah. [In Arabic].
Khoei, Abū al-Qāsim. (1407 AH). Al-Tanqīḥ fī Sharḥ al-ʿUrwah al-Wuthqā. (Ed. Muḥammad Kāẓim ibn ʿAbd al-ʿAẓīm Yazdī). Qom: Luṭfī Publications. [In Arabic].
Khoei, Sayyid Abū al-Qāsim. (1374 SH). Kitāb al-Musāqāt. Najaf al-Ashraf: Al-Maṭbaʿah al-Ḥaydariyyah. [In Arabic].
Khoei, Sayyid Abū al-Qāsim. (1417 AH). Miṣbāḥ al-Fiqāhah. (Ed. Muḥammad ʿAli Tawḥīdī). Qom: Anṣāriyān Publications. [In Arabic].
Khoei, Sayyid Abū al-Qāsim. (n.d.). Mawsūʿat al-Imam al-Khoei. Qom: Imam Al-Khoei Works Revival Foundation. [In Arabic].
Maḥmūdī, Aṣghar. (1391 SH). “Māhiyyat-i Ḥuqūq-i Mālikiyyat-i Fikrī va Jāyigāh-i Ānhā dar Ḥuqūq-i Amvāl.” Journal of Dānish-i Ḥuqūq-i Madanī, 2(1), 94–107. [In Persian].
Makārim Shīrāzī, Nāṣir. (1370 SH). Al-Qawāʿid al-Fiqhiyyah. Qom: Madrasat al-Imam ʿAli ibn Abī Ṭālib (ʿa.s). [In Arabic].
Makārim Shīrāzī, Nāṣir. (1411 AH). Anwār al-Fiqāhah: Kitāb al-Bayʿ. Qom: Madrasat al-Imam ʿAli ibn Abī Ṭālib (ʿa.s). [In Arabic].
Marvārīd, ʿAli Aṣghar. (1410 AH). Silsilat al-Yanābīʿ al-Fiqhiyyah. Beirut: Al-Dār al-Islāmiyyah Publications. [In Arabic].
Mousavi Khomeini, Sayyid Ruhullah. (1389 SH). Kitāb Al-Bayʿ. Tehran: Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. [In Arabic].
Mousavi Khomeini, Sayyid Ruhullah. (1392 SH). Al-Makāsib al-Muḥarramah, (Vol. 1). Tehran: Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. [In Arabic].
Muḥaqqiq Dāmād, Muṣṭafā. (n.d.). Qavāʿid-i Fiqh (Bakhsh-i Madanī). Tehran: SAMT Publications. [In Persian].
Muḥaqqiq Ḥillī, Jaʿfar ibn Ḥasan. (1404 AH). Al-Tanqīḥ al-Rāʾiʿ li-Mukhtaṣar al-Sharāʾiʿ. (Eds. ʿAbd al-Laṭīf Ḥusaynī Kūhkamarī & Miqdād ibn ʿAbd Allāh Fāḍil Miqdād). Qom: The Library of Grand Ayatollah Mar‘ashi Najafi. [In Arabic].
Muḥaqqiq Ḥillī, Jaʿfar ibn Ḥasan. (1408 AH). Sharāʾiʿ al-Islām. Qom: N.p. [In Arabic].
Muḥaqqiq Ḥillī, Jaʿfar ibn Ḥasan. (1409 AH). Al-Sharḥ al-Ṣaghīr fī Sharḥ al-Mukhtaṣar al-Nāfiʿ. (Eds. ʿAli ibn Muḥammad ʿAli Ṭabāṭabāʾī Karbalāʾī & Mahdī Rajāʾī). Qom: The Library of Grand Ayatollah Mar‘ashi Najafi. [In Arabic].
Muqaddas Ardabīlī, Aḥmad ibn Muḥammad. (n.d.). Zubdat al-Bayān fī Aḥkām al-Qurʾān. Tehran: Maktabat al-Murtaḍawiyyah. [In Arabic].
Muṣṭafawī, Muḥammad Kāẓim. (1421 AH). Al-Qawāʿid: Miʾat Qāʿidah Fiqhiyyah. Qom: Muʾassasat al-Nashr al-Islāmī. [In Arabic].
Muṣṭafawī, Muḥammad Kāẓim. (n.d.). Al-Qawāʿid al-Fiqhiyyah, (Vol. 1). Qom: Muʾassasat al-Nashr al-Islāmī. [In Arabic].
Najafī, Muḥammad Ḥasan ibn Bāqir. (1404 AH). Jawāhir al-Kalām fī Sharḥ Sharāʾiʿ al-Islām. (Jaʿfar ibn Ḥasan al-Muḥaqqiq al-Ḥillī). Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic].
Narāqī, Aḥmad ibn Muḥammad Mahdī. (n.d.). Mustanad al-Shīʿah fī Aḥkām al-Sharīʿah. Qom: Āl al-Bayt (ʿa.s.) Institute. [In Arabic].
Rūḥānī, Muḥammad Ṣādiq. (1414 AH). Al-Masāʾil al-Mustaḥdathah. Qom: Dār al-Kitāb. [In Arabic].
Rūḥānī, Muḥammad Ṣādiq. (n.d.). Fiqh al-Ṣādiq (ʿa.s.). Qom: N.p. [In Arabic].
Sabzawārī, ʿAbd al-Aʿlā. (n.d.). Muhadhdhab al-Aḥkām. Qom: Dār al-Tafsīr. [In Arabic].
Ṣafāʾī, Ḥusayn. (n.d.). Ashkhāṣ va Amvāl. Tehran: Mīzān Publications. [In Persian].
Shahīd al-Awwal, Muḥammad ibn Makkī. (1404 AH). Ghāyat al-Murād fī Sharḥ Nukat al-Irshād. (Eds. Zayn al-Dīn ibn ʿAlī al-Shahīd al-Thānī & Ḥasan ibn Yūsuf al-ʿAllāmah al-Ḥillī). Qom: Daftar-i Tablīghāt-i Islāmī. [In Arabic].
Shahīd al-Awwal, Muḥammad ibn Makkī. (1430 AH). Al-Qawāʿid wa al-Fawāʾid. Qom: Maktab al-Iʿlām al-Islāmī. [In Arabic].
Shahīdī, Sayyid Mahdī. (n.d.). Tashkīl-i Qarārdād-hā va Taʿahhudāt. Tehran: Majd Publications. [In Persian].
Sīstānī, ʿAli. (n.d.). Qāʿidat Lā Ḍarar wa Lā Ḍirār. Qom: The Library of Ayatollah al-ʿUẓmā al-Sayyid al-Sīstānī. [In Arabic].
Tabrīzī, Jaʿfar Subḥānī. (1382 SH). Al-Mawāhib fī Taḥrīr Aḥkām al-Makāsib. Qom: Muʾassasat al-Imam al-Ṣādiq (ʿa.s). [In Arabic].
Tabrīzī, Jaʿfar Subḥānī. (1429 AH). Rasāʾil Fiqhiyyah. Qom: Muʾassasat Imam al-Ṣādiq (ʿa.s.). [In Arabic].
The Institute of the Encyclopedia of Islamic Jurisprudence Based on the School of the Ahl al-Bayt (ʿa.s.). (1381 SH). Mawsūʿat al-Fiqh al-Islāmī Ṭibqan li-Madhhab Ahl al-Bayt (ʿa.s.). Qom: The Institute of the Encyclopedia of Islamic Jurisprudence Based on the School of the Ahl al-Bayt (ʿa.s.). [In Arabic].
Ṭūsī, Muḥammad ibn Ḥasan [Shaykh al-Ṭūsī]. (n.d.). Al-Khilāf. Qom: Muʾassasat al-Nashr al-Islāmī. [In Arabic].
 

Files

History

  • Receive Date: 16 June 2025
  • Revise Date: 01 October 2025
  • Accept Date: 08 November 2025

Share

How to cite

Statistics