نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
استادیار گروه فقه و مبانی حقوق، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی شهید محلاتی ره، قم، ایران.
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسنده [English]
با گسترشِ قراردادهای هوشمند در بسترِ بلاکچین، مسائلِ نوینی در حوزهی مسئولیتِ مدنی پدید آمده است. یکی از چالشبرانگیزترینِ آنها، خطای سامانههای قیمترسان است که منجر به ورودِ خسارت به کاربران میشود. پرسشِ اصلی این است که با چه مبنایِ فقهی میتوان طراحِ سامانه یا پلتفرم را در قبالِ چنین خطاهایی ضامن دانست؟ در قواعدِ سنتیِ ضمان (اتلاف، تسبیب، اقدام)، عنصرِ «مباشرتِ فیزیکی» یا «سببِ عرفیِ متعارف» شرطِ اساسیِ تحققِ ضمان است؛ در حالی که در الگوریتمها، مباشرتِ انسانی وجود ندارد و اسبابِ سنتی به راحتی قابلِ تطبیق نیست. پژوهشِ حاضر با روشِ توصیفی-تحلیلی و با رویکردِ فقهیِ مبتنی بر ادلّهی چهارگانه (کتاب، سنّت، اجماع، عقل) و بهرهگیری از سیرهی عقلایی، ضمن بررسیِ ظرفیتهای موجود در فقهِ امامیه، نظریهای جدید با عنوان «ضمانِ الگوریتم» را پیشنهاد میدهد: «هرکس سامانهای هوشمند طراحی کند یا آن را در اختیارِ عموم قرار دهد، در صورتِ بروزِ خطایی که بر اساسِ عرفِ تخصصی و استانداردهایِ فنیِ متعارف، غیرمتعارف محسوب میشود، ضامنِ خساراتِ ناشی از عملکردِ آن است؛ مگر اینکه کاربر با علم به نقص و آگاهی از ریسک اقدام کرده باشد، یا اینکه سازنده اثبات کند که خطا در حدِّ متعارف بوده است.» این قاعده، با تکیه بر قاعدهی «لاضرر»، «تسبیبِ نوین» و «سیرهی عقلاییِ تضمینِ سلامتِ کالا و خدمات» قابلِ اثبات است. یافتهها نشان میدهد که اعمالِ این قاعده، نه تنها با مقاصدِ شریعت (حفظِ مال و عدالتِ قراردادی) سازگار است، بلکه خلأِ قانونیِ موجود در نظامِ حقوقیِ ایران را در مواجهه با خساراتِ الگوریتمی پر میکند.
کلیدواژهها [English]