محدوده مشروعیت داوری سرمایه‌گذاری خارجی در فقه امامیه بر پایه مصلحت عمومی و استقلال حاکمیتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد کرج، کرج، ایران.

2 استادیار، گروه حقوق خصوصی، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.

10.22091/rcjl.2026.15678.1367

چکیده

داوری سرمایه‌گذاری خارجی یکی از مهم‌ترین شیوه‌های حل‌وفصل اختلافات میان دولت میزبان و سرمایه‌گذار خارجی است که پذیرش آن در نظام حقوقی ایران، از منظر فقه امامیه با پرسش‌هایی درباره مشروعیت ارجاع دعاوی به مراجع داوری بین‌المللی، حدود حاکمیت قضایی و نسبت آن با قواعد فقهی مواجه است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آیا پذیرش شرط داوری در قراردادها و معاهدات سرمایه‌گذاری خارجی با مبانی فقه امامیه، به‌ویژه قاعده نفی سبیل، اصل وفای به عهد و اختیارات حکومت اسلامی، سازگار است یا خیر. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، ابتدا ادله موافق و مخالف مشروعیت داوری سرمایه‌گذاری را بررسی کرده و سپس با بهره‌گیری از مبانی فقه حکومتی، قواعد نفی سبیل، لاضرر، نفی عسر و حرج، حفظ نظام و مصلحت عمومی، به تحلیل این مسئله پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که داوری سرمایه‌گذاری خارجی از منظر فقه امامیه نه مشروعیتی مطلق دارد و نه ممنوعیتی مطلق؛ بلکه مشروعیت آن تابع رعایت موازین شرعی، احراز مصلحت عمومی، حفظ استقلال و حاکمیت دولت اسلامی و جلوگیری از تحقق سلطه بیگانگان است. بر این اساس، هرگاه ارجاع اختلاف به داوری در چارچوب معاهدات و قراردادها، همراه با رعایت شروطی همچون حفظ نظم عمومی، محدودسازی قلمرو داوری، صیانت از حقوق عمومی و احراز مصلحت ملزمه باشد، می‌توان آن را در چارچوب احکام حکومتی و عناوین ثانویه توجیه فقهی کرد. در نتیجه، فقه حکومتی ظرفیت آن را دارد که ضمن حفظ اصول بنیادین شریعت، زمینه بهره‌گیری از داوری سرمایه‌گذاری را در راستای تأمین منافع عمومی و توسعه اقتصادی فراهم سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis of Foreign Investment Arbitration in Light of Public Interest and Islamic Governmental Jurisprudence

نویسندگان [English]

  • Reza sadeh 1
  • Behnam ihabibi 2
1 Ph.D. Candidate in Private Law, Faculty of Law and Political Science, Islamic Azad University, Karaj Branch, Karaj, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Private Law, Karaj Branch, Islamic Azad University, Karaj, Iran.
چکیده [English]

The dynamics of international political economy have made foreign investment arbitration a central mechanism for resolving disputes between host states and investors. However, the transnational and binding nature of arbitration creates fundamental normative friction with the doctrine of judicial sovereignty and the foundations of Imamiyah jurisprudence in Iran's legal system. Adopting a descriptive-analytical method and a "governmental jurisprudence" approach, this research seeks to explain how the dialectic between global capital integration and safeguarding the Islamic community's economic authority can be managed. The theoretical framework is based on "public interest" (maslahat) and "secondary rulings" (ahkam thanawiyyah). Within this paradigm, the legitimacy of arbitration is neither intrinsically good nor evil; rather, its validation is teleological and contingent upon establishing a binding public interest for the Islamic system. Findings indicate that the unconditional acceptance of arbitration risks violating the rule of Nafi-e Sabil (denial of dominion) and restricting national sovereignty. However, by utilizing "preventive engineering of contractual clauses" in bilateral treaties, governmental jurisprudence can transform arbitration into a strategic lever for balancing national interests. The research concludes that maslahat operates not as an emergency exception but as a structural super-rule, serving as the sole catalyst for establishing normative balance between the principle of contractual obligation and the rule prohibiting domination in international investment law.

کلیدواژه‌ها [English]

  • International Investment Arbitration
  • Governmental Jurisprudence (Fiqh-e Hokumati)
  • Public Interest (Maslahat)
  • Judicial Sovereignty
  • International Political Economy