مالکیت فکری آثار هوش مصنوعی: رهیافتی اجتهادی بر پایه مبانی و قواعد فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه علامه طباطبایی تهران، تهران، ایران

10.22091/rcjl.2025.13202.1212

چکیده

ظهور چشمگیر هوش مصنوعی مولد، با توانایی خلق محتوای بدیع، نظام حقوق مالکیت فکری را با چالش‌های بنیادین مواجه ساخته است. مسئله اصلی این پژوهش، ابهام در تعیین مالکیت فکری آثار پدیدآمده توسط این سامانه‌هاست که محصول تعامل پیچیده انسان و ماشین هستند. هدف این مقاله، واکاوی این چالش و ارائه چارچوبی برای انتساب مالکیت فکری این آثار از منظر فقه امامیه است. ضرورت این بحث نه‌تنها نظری، بلکه عملی است؛ با گسترش روزافزون کاربرد هوش مصنوعی، تبیین حکم فقهی این پدیده مستحدثه برای تنظیم روابط اقتصادی، فرهنگی و حقوقی افراد و نهادها امری ضروری است تا از بی‌نظمی حقوقی، تضییع حقوق و موانع بهره‌برداری صحیح شرعی جلوگیری شود. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و با استناد به منابع فقه امامیه و تحلیل قواعد کلیدی (مانند مالیت، اهلیت تملک، سعی، قصد، مباشرت، سببیت، حیازت، تبعیت نماء از اصل، لاضرر و حاکمیت اراده) به ارزیابی سناریوهای مختلف پرداخته است. فرضیه اصلی این است که مالکیت فکری آثار هوش مصنوعی به دلیل فقدان اهلیت تملک در ماشین، به فاعل انسانی (کاربر یا پدیدآورنده) منتسب می‌شود و این انتساب تابع میزان دخالت، قصد و سعی او خواهد بود. یافته‌ها نشان می‌دهد که مالکیت در سناریوی ابزار محض به کاربر، در سناریوی همکار خلاق غالباً به کاربر (با امکان تعدیل از طریق قراردادهای عادلانه)، و در سناریوی استقلال کامل به پدیدآورنده سیستم تعلق می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Intellectual Property Rights in AI-Generated Works: An Ijtihādī Approach Based on the Foundations and Legal Maxims of Imāmī Jurisprudence

نویسنده [English]

  • Fatemeh fallah tafti
 Associate Professor, Department of Fiqh and Islamic Law, Faculty Member, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Islamic Republic of Iran
چکیده [English]

The rapid emergence of generative artificial intelligence (AI), with its capacity to produce novel content, has posed fundamental challenges to the intellectual property regime. The central issue addressed in this study is the uncertainty surrounding the attribution of intellectual property rights in works generated by such systems, which result from a complex interaction between human beings and machines. This article seeks to examine this challenge and to propose a framework for attributing intellectual property rights in AI-generated works from the perspective of Imāmī jurisprudence. The significance of this inquiry is both theoretical and practical. Given the expanding application of artificial intelligence, clarifying the jurisprudential ruling on this emerging phenomenon is essential for regulating the economic, cultural, and legal relations of individuals and institutions, thereby preventing legal uncertainty, the infringement of rights, and obstacles to the Sharīʿah-compliant utilization of such technologies. Employing a descriptive-analytical methodology, the study draws upon the sources of Imāmī jurisprudence and analyzes key principles and doctrines, including proprietary value (māliyyah), legal capacity for ownership, effort, intention, direct agency, causation, appropriation (ḥiyāzah), the principle that accretions follow the principal asset, the rule of lā ḍarar (no harm), and party autonomy. The article evaluates various scenarios concerning the ownership of AI-generated works. The principal hypothesis is that, because artificial intelligence systems lack legal capacity to own property, intellectual property rights in AI-generated works must be attributed to a human actor (either the user or the developer), with such attribution depending upon the degree of that actor’s involvement, intention, and effort. The findings indicate that where AI functions merely as a tool, ownership belongs to the user; where AI serves as a creative collaborator, ownership generally belongs to the user, subject to modification through equitable contractual arrangements; and where the system operates with complete autonomy, ownership belongs to the developer of the system.

کلیدواژه‌ها [English]

  • : Intellectual Property Rights
  • Artificial Intelligence
  • Imāmī Jurisprudence
  • AI-Generated Works
  • Māliyyah (Proprietary Value)
  • Means of Acquiring Ownership

نتیجه‌گیری و پیشنهادات

تحلیل فقهی مالکیت آثار هوش مصنوعی، که بر پایه مالیت این آثار و نفی اهلیت تملک از خود ماشین استوار است، به تبیین دقیق انتساب حقوق مالکیت به فاعل انسانی می‌پردازد. این انتساب، با محوریت «سعی» و «قصد انشائی» انسان، در سناریوهای مختلف تعامل با هوش مصنوعی متجلی می‌شود. در حالت ابزار محض، مالکیت به دلیل مباشرت کامل و انحصار قصد و سعی، به کاربر تعلق می‌گیرد. در سناریوی همکار خلاق، با تأکید بر «سببیت اقوی» و نقش محوری قصد آفرینش کاربر، غالب مالکیت به او منتسب می‌شود؛ مگر آنکه قراردادهای شفاف و عادلانه‌ای خلاف آن را شرط کرده باشند، مشروط بر آنکه این شروط مغایر مقتضای ذات عقد یا اصول شرعی نظیر «لاضرر» و «عدالت» نباشند. در سناریوی استقلال کامل، که سیستم بدون دخالت مستقیم کاربر اثر تولید می‌کند، مالکیت به پدیدآورنده سیستم منتقل می‌شود، که این حکم بر مبنای «تسبیب» و «تبعیت نماء از اصل» در غیاب مباشر انسانی دیگر توجیه می‌گردد. نقش محوری قراردادها، مشروط به رعایت شفافیت، آگاهی کامل طرفین و وجود مابه‌ازای عادلانه، ابزاری کلیدی برای تنظیم روابط حقوقی است و از اکل مال به باطل جلوگیری می‌کند.

  • با توجه به این نتایج، پیشنهادات ذیل ارائه می‌شود:
  • تدوین اصول راهبردی فراملی برای مالکیت هوش مصنوعی: به‌جای قوانین جزئی، تدوین اصول کلان و انعطاف‌پذیر حقوقی در سطح بین‌المللی که مبانی انتساب مالکیت (سعی، قصد، سببیت) و حدود آن را در قبال آثار هوش مصنوعی تبیین کند. این اصول باید ظرفیت سازگاری با نظام‌های حقوقی مختلف، از جمله فقه اسلامی، را داشته باشد.
  • تسهیل استانداردسازی و شفافیت قراردادهای هوش مصنوعی: الزام پلتفرم‌های هوش مصنوعی به توسعه و به‌کارگیری الگوهای قراردادی شفاف و قابل فهم در سطح جهانی برای تعیین مالکیت آثار. این الگوها باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که حقوق و تکالیف کاربر و پدیدآورنده را به‌وضوح مشخص کرده و شامل مکانیسم‌های جبران عادلانه برای سلب احتمالی حقوق باشند.
  • سرمایه‌گذاری بر پژوهش‌های میان‌رشته‌ای مستمر: تشویق و حمایت از پروژه‌های تحقیقاتی مشترک میان متخصصان حقوق، فلسفه، فقه، اخلاق و علوم کامپیوتر برای کاوش عمیق‌تر در چالش‌های نوظهور (مانند ماهیت «خلاقیت ماشینی»، مسئولیت‌های چندجانبه در سیستم‌های پیچیده، یا حقوق اخلاقی آثار پدیدآمده توسط هوش مصنوعی) و ارائه راه‌حل‌های تطبیقی و جامع.

ارتقاء آگاهی عمومی و سواد حقوقی هوش مصنوعی: آموزش عمومی و تخصصی درباره ابعاد حقوقی و اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی، به‌ویژه در زمینه مالکیت فکری. این سواد حقوقی به کاربران امکان می‌دهد تا با آگاهی بیشتری از حقوق خود در تعامل با سیستم‌های هوش مصنوعی استفاده کرده و به توسعه فرهنگ مسئولیت‌پذیری در فضای دیجیتال کمک کنند

قرآن کریم.
آخوند خراسانی، محمدکاظم. (۱۴۰۹ ق). کفایة الاصول. قم: مؤسسة آل البیت (ع).
ابن منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
استرآبادی، محمد بن علی. (بی‌تا). آیات الأحکام. (محمدباقر شریف‌زاده). تهران: معراجی.
انصاری، محمدعلی (خلیفه شوشتری). (۱۴۱۵ ق). الموسوعة الفقهیة المیسرة. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (شیخ انصاری). (۱۴۱۳ ق). عمدة المطالب فی التعلیق علی المکاسب. (تقی طباطبایی قمی). قم: محلاتی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (شیخ انصاری). (۱۴۱۶ ق). فرائد الاصول. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (شیخ انصاری). (بی‌تا الف). حاشیة المکاسب (اصفهانی). (عباس آل‌سباع قطیفی و محمدحسین اصفهانی). قم: ذوی القربی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (شیخ انصاری). (بی‌تا ب). حاشیة المکاسب (آخوند). (محمدکاظم بن حسین آخوند خراسانی و مهدی شمس‌الدین). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (شیخ انصاری). (بی‌تا ج). حاشیة المکاسب (یزدی). (محمدکاظم بن عبدالعظیم یزدی). قم: اسماعیلیان.
بجنوردی، حسن. (۱۴۱۹ ق). القواعد الفقهیة. (محمدحسین درایتی و مهدی مهریزی). قم: نشر الهادی.
بجنوردی، سید محمدحسن. (۱۴۰۱ ق). القواعد الفقهیة. قم: بی‌نا.
تبریزی، جعفر سبحانی. (۱۳۸۲). المواهب فی تحریر أحکام المکاسب. قم: مؤسسة الإمام الصادق (ع).
تبریزی، جعفر سبحانی. (۱۴۲۹ ق). رسائل فقهیة. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
حسینی حائری، کاظم. (بی‌تا). فقه العقود. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
حسینی زبیدی، محمد مرتضی. (۱۴۱۴ ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر.
حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد؛ حلی، حسن بن یوسف (علامه حلی). (بی‌تا). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. (محمدباقر خالصی). قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
حکیم، سید محسن. (۱۳۹۱ ق). مستمسک عروة الوثقی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
حکیم، سید محسن. (بی‌تا). نهج الفقاهة. بی‌جا: بی‌نا.
خویی، ابوالقاسم. (۱۴۰۷ ق). التنقیح فی شرح العروة الوثقی. (محمدکاظم بن عبدالعظیم یزدی). قم: لطفی.
خویی، سید ابوالقاسم. (۱۳۷۴). کتاب المساقاة. نجف اشرف: المطبعة الحیدریة.
خویی، سید ابوالقاسم. (۱۴۱۷ ق). مصباح الفقاهة. (محمدعلی توحیدی). قم: انصاریان.
خویی، سید ابوالقاسم. (بی‌تا). موسوعة الإمام الخویی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الامام الخویی.
خوانساری نجفی، موسی. (بی‌تا). منیة الطالب. (مرتضی بن محمدامین انصاری و محمدحسین نایینی). قم: المکتبة المحمدیة.
روحانی، محمدصادق. (۱۴۱۴ ق). المسائل المستحدثة. قم: دار الکتاب.
روحانی، محمدصادق. (بی‌تا). فقه الصادق (ع). قم: بی‌نا.
سبزواری، عبدالاعلی. (بی‌تا). مهذب الاحکام. قم: دارالتفسیر.
سیستانی، علی. (بی‌تا). قاعدة لا ضرر و لا ضرار. قم: مکتب آیة الله العظمی السید السیستانی.
شهید اول، محمد بن مکی. (۱۴۰۴ ق). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. (زین‌الدین بن علی شهید ثانی و حسن بن یوسف علامه حلی). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
شهید اول، محمد بن مکی. (۱۴۳۰ ق). القواعد و الفوائد. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
شهیدی، سید مهدی. (بی‌تا). تشکیل قراردادها و تعهدات. تهران: مجد.
صفایی، حسین. (بی‌تا). اشخاص و اموال. تهران: میزان.
طوسی، محمد بن حسن (شیخ طوسی). (بی‌تا). الخلاف. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
عاملی، محمد بن حسن (حر عاملی). (۱۴۰۹ ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت (ع).
عاملی، محمد بن حسن (حر عاملی). (بی‌تا). هدایة الأمة إلی أحکام الأئمة (ع). مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
غلام‌حسین، نیره. (۱۳۹۴). حقوق مالکیت فکری و حمایت از صنایع دستی در نظام بین‌الملل. تهران: مجد.
فائزی، محمد؛ بهرام ارجاوند، روح‌الله. (بی‌تا). شرط مالیت در معاملات ملکی در متاورس از منظر فقه امامیه. پژوهش‌های فقهی مسائل مستحدثه، (۲). ۱۲۲-۱۴۰.
فاضل هندی، محمد بن حسن. (بی‌تا). کشف اللثام عن قواعد الأحکام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
فخرالمحققین، محمد بن حسن. (بی‌تا). إیضاح الفوائد فی شرح إشکالات القواعد. (حسن بن یوسف علامه حلی). قم: اسماعیلیان.
فیومی، أحمد بن محمد. (۱۴۱۴ ق). المصباح المنیر. قم: مؤسسه دار الهجرة.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۱). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: نشر میزان.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۴ ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. (عبداللطیف حسینی کوهکمری و مقداد بن عبدالله فاضل مقداد). قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۸ ق). شرائع الاسلام. قم: بی‌نا.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۹ ق). الشرح الصغیر فی شرح المختصر النافع. (علی بن محمدعلی طباطبایی کربلایی و مهدی رجایی). قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
محقق داماد، مصطفی. (بی‌تا). قواعد فقه (بخش مدنی). تهران: سمت.
محمودی، اصغر. (۱۳۹۱). ماهیت حقوق مالکیت فکری و جایگاه آن‌ها در حقوق اموال. دانش حقوق مدنی، ۲(۱). ۹۴-۱۰۷.
مروارید، علی‌اصغر. (۱۴۱۰ ق). سلسلة الینابیع الفقهیة. بیروت: الدار الإسلامیة.
مصطفوی، محمدکاظم. (۱۴۲۱ ق). القواعد: مائة قاعدة فقهیة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
مصطفوی، محمدکاظم. (بی‌تا). القواعد الفقهیة ۱. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (بی‌تا). زبدة البیان فی أحکام القرآن. تهران: مکتبة المرتضویة.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۰). القواعد الفقهیة. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (ع).
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۱۱ ق). انوارالفقاهة: کتاب‌البیع. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (ع).
مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع). (۱۳۸۱). موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت (ع). قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع).
موسوی خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۸۹). البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
موسوی خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۹۲). المکاسب المحرمة (ج ۱). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
نجفی، محمدحسن بن باقر (صاحب جواهر). (۱۴۰۴ ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. (جعفر بن حسن محقق حلی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، احمد بن محمدمهدی. (بی‌تا). مستند الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسة آل البیت (ع).