اعتبارسنجی فقهی حقوقی نظریه ضمان ترتیبی جانی و بیت‌المال در جنایت کمتر از نفس در فرض عدم دسترسی به جانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

پژوهشگر، موسسه عالی فقه و علوم اسلامی، قم، ایران.

چکیده

بی‌گمان مسئول پرداخت دیه در جنایت کمتر از نفس در فرض عدم دسترسی به جانی، مسأله ای مهم و کاربردی و جزء مباحث چالشی در حوزه فقه و حقوق است. این پژوهش بر آن است تا میزان اعتبار نظریه ضمان ترتیبی جانی و سپس بیت المال را در جنایت کمتر از نفس در فرض عدم دسترسی به جانی که توسط قانونگذار جمهوری اسلامی در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 در مواد 435، 474 و 475 پذیرفته شده در چارچوب دانش فقه اسلامی، با مراجعه به منابع کتابخانه‌ای و با روش تحلیلی اجتهادی مورد کاوش قرار دهد. مشکل موجود این است که با وجود اینکه در بین فقیهان چندین نظریه وجود دارد، اما نظریه قانونگذار منطبق بر هیچ یک از آنها نمی‌باشد؛ لذا بررسی مستند نظریه قانونگذار امری ضروری است. تنها دلیل این نظریه روایات می‌تواند باشد که در این جستار، به 6 روایت اشاره شد. هیچ یک از آنها دلالت بر یک قاعده کلی نسبت به محل بحث نداشت. بله در برخی موارد می‌توان نظریه مذکور را پذیرفت؛ مانند جنایت شخص نابینا، فرد ذمی فاقد عاقله، عروض جنون بعد از قتل. البته مورد اخیر از محل بحث که جنایات کمتر از نفس است، خارج است. شایان ذکر است، نوآوری نویسنده در مقاله حاضر، نخست توجه ویژه به روایات برای اثبات نظریه مذکور است که کمتر بدان پرداخته شده، و سپس نقد نظریه قانونگذار است، با بررسی صورت گرفته حاصل آمد که نظریه قانونگذار در محل بحث صحیح نمی‌باشد.

تازه های تحقیق

نتیجه‌گیری

بر اساس مطالبی که گذشت مستند قانونگذار برای ضمان ترتیبی جانی و بیت‌المال در جنایت کمتر از نفس در فرض عدم دسترسی به جانی یکی از شش روایت؛ موثقه ابی بصیر، موثقه ابی عبیده، صحیحه ابی ولاد، معتبره برید بن معاویه، معتبره سلمه بن کهیل و مرسله یونس بن عبدالرحمن می‌تواند باشد، و ثابت شد که بر اساس هیچ یک از آنها نمی‌توان یک قاعده کلی مبنی بر ضمان ترتیبی جانی و سپس بیت‌المال را در فرض محل بحث ثابت کرد. بله در برخی موارد مانند جنایت شخص نابینا و نبود عاقله برای اهل ذمه و عروض جنون بعد از قتل ـ البته این مورد از محل بحث که جنایات کمتر از نفس است، خارج است ـ می‌توان نظریه قانونگذار را پذیرفت اما در غیر آن این نظریه توجیه صحیحی نخواهد داشت؛ پس به نظر می‌رسد در غیر سه مورد گذشته باید تنها جانی را ضامن دانست، و در صورتی که از دسترس خارج شد دیه برعهده او مانند سائر دیونش باقی می‌ماند، تا زمانی که یافت شود و بتوان دیه را از او مطالبه کرد. بله اگر حاکم اسلامی صلاح دید می‌تواند دیه را از بیت‌المال پرداخت کند، اما این امر اقتضای حکم ثانوی است نه حکم اولی که محل بحث ماست. لذا پیشنهاد می‌شود قانونگذار این ماده قانونی را تغییر داده و در غیر سه مورد منصوص روایات، تنها خود جانی را ضامن بداند، و قسمتی که بیت‌المال را ضامن دانسته شده، از ماده قانونی حذف کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Fiqhi-Legal Validation of the Theory of Sequential Liability Between the Perpetrator and the Public Treasury in Cases of Non-Fatal Injury with an Inaccessible Perpetrator

نویسنده [English]

  • Yazdan Taherabadi
Researcher, The Higher Institute of Fiqh and Islamic Sciences, Qom, Iran
چکیده [English]

Undoubtedly, determining the party responsible for paying blood money (diyah) for a non-fatal injury (jināyat aqall min al-nafs) when the perpetrator is inaccessible is a significant, tangible, and contentious issue within the domains of Islamic jurisprudence and law. This research aims to scrutinize the validity of the theory of sequential liability - first of the perpetrator, then the public treasury (bayt al-māl) - for such injuries, a theory adopted by the legislator of the Islamic Republic of Iran in Articles 435, 474, and 475 of the Islamic Penal Code (2013). The core problem is that, while several theories exist among jurists, the legislator's theory does not align with any of them, necessitating a thorough examination of its evidential basis. The sole potential evidence for this theory lies in narrations (riwāyāt), six of which are examined in this study. The findings indicate that none of these narrations substantiate a general rule applicable to the case at hand. The proposed theory may be acceptable in specific, exceptional circumstances, such as an injury caused by a blind person, a non-Muslim citizen (dhimmi) without sanity (ʿāqilah), or the onset of insanity after a homicide (though the latter falls outside the scope of non-fatal injuries). The novel contributions of this article are, first, its focused analysis of narrations to prove the aforementioned theory - an aspect previously neglected - and second, its critical assessment of the legislator's standing. The research concludes that the legislator's theory regarding this specific issue is not sound.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Blood Money (Diyah)
  • Non-Fatal Injury
  • Sanity (ʿĀqilah)
  • Public Treasury (Bayt al-Māl)
  • Inaccessible Perpetrator
  • Abscondment
  • Death
قرآن کریم.
آقایی‌نیا، حسین. (۱۳۸۹). حقوق کیفری اختصاصی (جرایم علیه اشخاص- جنایات). تهران: میزان.
اصفهانى، محمد تقى. (۱۴۰۶ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور.
بای، حسینعلی. (۱۴۰۲). پرداخت دیه از بیت‌المال. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
بحرانى آل عصفور، یوسف‌بن‌احمدبن‌ابراهیم. (۱۴۰۵ق). الحدائق‌الناضرة فی احکام‌العترةالطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
حاجی ده‌آبادی، احمد. (۱۳۹۲). تحلیل روایت ابی بصیر مبنی بر عدم بطلان خون مسلمان. پژوهش‌های فقهی، ۹(۴)، ۱-۳۲.
حجتی، سید مهدی؛ باری، مجتبی. (۱۳۸۹). قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی. تهران: دادستان و میثاق عدالت.
حائری طباطبایی، سید علی. (۱۴۱۸ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسة آل البیت (ع).
حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى. (۱۴۱۳ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى (علامه). (۱۴۱۱ق). تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین. تهران: مؤسسه چاپ و نشر وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
حلّى، جعفر بن حسن (محقق). (۱۴۰۸ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
خمینى، روح‌الله. (۱۴۱۵ق). مناهج الوصول إلى علم الأصول. قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خویى، سید ابو القاسم موسوى. (۱۴۲۲ق). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی ره.
راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دارالعلم.
ساریخانی، عادل؛ اسلامی‌نیا، قاسم. (۱۳۹۳). بررسی تبدیل قصاص به دیه با فوت قاتل یا عدم دسترسی به او. مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز، ۶(۴)، ۱-۲۵.
صادقی، محمد هادی. (۱۳۸۹). حقوق جزای اختصاصی، (جرایم علیه اشخاص- صدمات جسمانی). تهران: میزان.
طوسى، محمد بن الحسن. (۱۴۰۷ق). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
عاملی، زین‌الدین بن علی (شهید ثانی). (۱۴۱۳ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
فیومى، احمد بن محمد. (۱۴۱۴ق). المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى. قم: موسسه دار الهجرة.
فیض کاشانی، محمد محسن ابن شاه مرتضى. (۱۴۰۶ق). الوافی. اصفهان: کتابخانه امام امیر المؤمنین علی علیه السلام.
کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق. (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
گلدوزیان، ایرج. (۱۳۸۴). محشای قانون مجازات اسلامی. تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
گلدوزیان، ایرج. (۱۳۸۹). بایسته‌های حقوق جزای عمومی. تهران: میزان.
گنجینه استفتائات قضایی. (بی‌تا). نرم‌افزار.
میرمحمدصادقی، حسین. (۱۳۸۹). حقوق کیفری اختصاصی (جرایم علیه اشخاص). تهران: میزان.
نجفی (بستان)، جعفر. (۱۴۴۳ق). العلة و الحکمة. قم: موسسه السبطین العالمیة.
نجفى، محمدحسن. (۱۴۰۴ق). جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی