بررسی حکم اشتراط پرداخت مهریه به‌نحو عندالاستطاعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار حقوق،گروه مطالعات خانواده، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران. تهران. ایران

2 دانشجو دکتری حقوق خصوصی دانشگاه امام صادق ع- تهران، ایران

10.22091/rcjl.2026.13133.1208

چکیده

یکی از شروط چاپی مندرج در سند ازدواج این است که مهریه به‌صورت عندالمطالبه یا عندالاستطاعه پرداخت شود. اگر زوجین بر عندالاستطاعه بودن پرداخت مهر تراضی و توافق کنند، زوجه نمی‌تواند تا پیش از مستطیع شدن زوج، وی را ملزم به تأدیه کند. با توجه به افزایش میزان مهر در جامعه و آثاری که مطالبه این مهرهای سنگین بر زندگی خانواده‌ها گذاشته، تمایل به درج شرط مذکور در سند ازدواج افزایش یافته و برخی زوجین بر آن توافق می‌کنند. شرط مورد بحث، سابقه چندانی در نظام حقوقی ما نداشته و در بین حقوقدانان درباره ماهیت و اعتبار آن اختلاف‌نظرهایی وجود دارد؛ به‌گونه‌ای که برخی این شرط را باطل و موجب بطلان مهر می‌دانند و برخی نیز آن را صحیح قلمداد کرده‌اند. نویسندگان در پژوهش پیش‌رو تلاش کرده‌اند که با بهره‌گیری از منابع فقهی و حقوقی، با روشی توصیفی-تحلیلی و جمع‌آوری داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای، ماهیت و اعتبار این شرط را تبیین کنند. دستاورد پژوهش حاکی از آن است که شرط پرداخت مهریه به‌نحو عندالاستطاعه، به دلیل مجهول بودن زمان حصول استطاعت زوج، شرط مجهولی است که موجب غرری شدن مهر می‌شود؛ لذا مطابق اصول حقوقی و موازین فقهی باطل و فاقد اعتبار است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Jurisprudential Examination of Stipulating Mahr Payment Subject to Financial Ability

نویسندگان [English]

  • maryam mohajeri 1
  • ahmadreza mousavi 2
1 Assistant Professor of Law,Faculty of social Science, University of Teheran, Tehran, Iran
2 PhD Student, Department of private law, Faculty law, University of Emam sadegh, Tehran, Iran
چکیده [English]

One of the pre-printed clauses contained in the marriage certificate provides that the Mahr shall be payable either on demand (ʿinda al-muṭālabah) or subject to the husband's financial ability (ʿinda al-istiṭāʿah). Where the spouses agree that payment of the Mahr shall be contingent upon the husband's financial ability, the wife may not compel him to discharge the obligation before he acquires the requisite financial capacity. In light of the increasing amounts of Mahr stipulated in contemporary society and the consequences that the enforcement of such substantial Mahr obligations has had on family life, there has been a growing tendency to incorporate this clause into marriage certificates, and some couples have agreed to its inclusion. The clause under consideration has only recently emerged within the Iranian legal system, and considerable disagreement exists among legal scholars regarding its legal nature and validity. Some regard it as invalid and as rendering the Mahr itself invalid, whereas others maintain that it is valid and enforceable. In the present study, the authors seek to clarify the nature and validity of this clause through a descriptive-analytical methodology, drawing upon jurisprudential and legal sources and utilizing library-based research. The findings indicate that stipulating the payment of Mahr subject to financial ability constitutes an indeterminate condition because the time at which the husband attains financial capacity remains unknown. Consequently, the Mahr becomes affected by gharar (legal uncertainty), rendering it a gharar-based obligation. Therefore, in accordance with legal principles and jurisprudential standards, such a condition is invalid and devoid of legal effect.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mahr Subject to Financial Ability (Mahr ʿinda al-Istiṭāʿah)
  • Deferral
  • Suspension
  • Gharar-Based Contract
  • Indeterminate Condition

 نتیجه

حقوقدانان در خصوص اعتبار و ماهیت شرط پرداخت مهر به‌نحو عندالاستطاعه -که از دهه ۸۰ وارد سند چاپی ازدواج شده- نظر واحدی ندارند. برخی چنین شرطی را موجب مؤجل شدن مهر دانسته‌اند و ازآنجایی‌که زمان حدوث استطاعت زوج کاملاً مجهول و غیرقابل پیش‌بینی است، آن را موجب غرری شدن و بطلان مهر می‌دانند.

در مقابل، برخی هم شرط عندالاستطاعه بودن تأدیه مهر را نوعی امهال عرفی به‌منظور تساهل در پرداخت مهر قلمداد کرده‌اند. با توجه به این‌که در این حالت نیز زمان حدوث استطاعت کاملاً مجهول است، این نظر هم قابل پذیرش نیست. نظر دیگری نیز مطرح است که شرط عندالاستطاعه بودن پرداخت مهر را موجب تعلیق (تقیید) می‌داند. این نظر هم به دلیل سابق و نامعلوم بودن زمان حصول معلق‌علیه، قابل پذیرش نیست.

خلاصه آنکه همه ماهیت‌های محتملی که برای مهریه عندالاستطاعه معرفی شده، با نقدهای جدی روبه‌روست و حقیقتاً باید آن را باطل دانست. صرفاً در مواقعی که زمان حصول استطاعت معلوم است، هرچند که این زمان غیردقیق و اجمالی باشد، می‌توان آن را صحیح قلمداد نمود. بنابراین پیشنهاد می‌شود که شرط مورد بحث در سند ازدواج مورد اصلاح و بازبینی قرار گیرد، یا به‌کلی از سند ازدواج حذف شود.

قرآن کریم.
آقایی بجستانی، مریم؛ روحانی مقدم، محمد. (۱۳۹۶). تأملی در مهریه غرری با رویکردی به شرط عندالاستطاعه. پژوهش‌های فقهی، ۱۳(۲). ۳۲۱-۳۲۹.
ابن بابویه، محمد بن علی. (۱۳۷۸ ق). عیون أخبار الرضا. تهران: نشر جهان.
ابن براج، قاضی عبدالعزیز. (۱۴۰۶ ق). المهذب. قم: انتشارات اسلامی.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ایروانی، محمدباقر. (۱۳۹۲). دروس تمهیدیه فی الفقه الاستدلالی. قم: هاجر.
بجنوردی، سید محمدحسن. (۱۳۷۷). القواعد الفقهیه. قم: دارالفکر.
بروجردی، آقاحسین. (۱۳۸۶). جامع أحادیث الشیعة. تهران: انتشارات فرهنگ سبز.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۸۶). دوره متوسطه حقوق مدنی: حقوق خانواده. بی‌جا: کتابخانه گنج دانش.
حلی، حسن بن یوسف. (۱۳۸۸ ق). تذکرة الفقها. قم: آل البیت.
حلی، حسن بن یوسف. (بی‌تا). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. مشهد: آل البیت (ع).
خویی، سید ابوالقاسم. (۱۳۶۸). مصباح الفقاهة فی المعاملات. قم: انتشارات وجدانی.
رفیعی علوی، سید احسان؛ محجوب، سعید. (۱۳۹۶). تحلیل اثر قید عندالاستطاعه در آرای محاکم از دو منظر ماهیت مهریه و حق حبس زوجه. رأی: مطالعه آرای قضایی، (۲۱). ۱۱۱-۱۲۵.
ساردوئی نسب، محمد. (۱۳۸۸). تحلیل حقوقی مهریه عندالاستطاعه یا عندالمطالبه. مطالعات راهبردی زنان، ۱۱(۴۳). ۱۸۵-۲۱۴.
سعید، محمدعلی؛ وهاب‌زاده، سید عباسعلی. (۱۳۸۹). بررسی شرط عندالاستطاعه در مهریه. آموزه‌های حقوق کیفری، ۷(۱۳). ۶۱-۸۲.
شاهنوش فروشانی، محمدعبدالصالح. (۱۳۹۵). اثر قید عندالاستطاعه بر حق حبس. رأی: مطالعات آرای قضائی، ۵(۱۶). ۸۵-۹۳.
شکاری، روشنعلی؛ شیعه‌علی، علی؛ گودرزی، الهام. (۱۳۹۵). مهریه عندالاستطاعه در فقه مذاهب اسلامی و حقوق ایران. مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)، ۱۱(۴۴). ۴۰-۵۴.
شهیدی، مهدی. (۱۳۷۷). تشکیل قراردادها و تعهدات. تهران: حقوقدان.
شیخ انصاری، مرتضی. (۱۴۰۶ ق). النکاح. (چاپ اول). قم: انتشارات اسلامی.
شیخ انصاری، مرتضی. (۱۴۱۵ ق). المکاسب المحرمة. (چاپ اول). بی‌جا: بی‌نا.
شیخ انصاری، مرتضی. (۱۴۱۵ ق). المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری.
شیخ مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ ق). رسالة فی المهر. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید (ره).
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ ق). الخلاف. قم: انتشارات اسلامی.
صابری مجد، احمد؛ آهنگران، محمدرسول؛ و میری، مهدی. (۱۴۰۴). باز پژوهشی حق فسخ نکاح افراد نابالغ پس از بلوغ در فقه مقارن. پژوهش های فقهی مسائل مستحدثه، ۳(۱)، -. doi: 10.22091/rcjl.2025.11760.1091
عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۰ ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. (المحشی کلانتر). قم: کتابفروشی داوری.
عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۳ ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.
علیدوست، ابوالقاسم. (۱۳۸۲). قاعده نفی غرر در معاملات. اقتصاد اسلامی، ۳(۹). ۸۹-۱۰۶.
فاضل لنکرانی، محمد. (۱۴۲۱ ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة - النکاح. قم: مرکز فقه ائمه الاطهار (ع).
قاضی نعمان مغربی، ابوحنیفه. (۱۳۸۵ ق). دعائم الاسلام. قم: مؤسسة آل البیت (ع).
قانع، احمدعلی؛ موسوی مصباح الشریعه، احمدرضا. (۱۴۰۱). عدم جریان حق حبس در ازدواج. مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، ۵(۹). ۵۸-۱۰۶.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۲). حقوق خانواده. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۸). خانواده - نکاح و طلاق. تهران: شرکت سهامی انتشار.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۸ ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان.
محقق داماد، سید مصطفی. (بی‌تا). بررسی فقهی حقوق خانواده، نکاح و انحلال آن. قم: بی‌نا.
مراغی، میرعبدالفتاح. (۱۳۵۰ ق). العناوین الفقهیه. بی‌جا: بی‌نا.
معتمدی، جواد. (۱۳۹۸). حق حبس زوجه با وجود شرط عندالاستطاعه بودن مهر. رأی: مطالعه آرای قضایی، (۲۹). ۴۷-۵۷.
مقری فیومی، احمد بن محمد. (۱۴۰۴ ق). المصباح المنیر. (چاپ اول). قم: منشورات دار الرضی.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۲۴ ق). النکاح. قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب (ع).
موسوی خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۹۰ ق). تحریرالوسیلة. قم: اسماعیلیان.
مهاجری، مریم. (۱۴۰۱). عدم تعیین مهر در عقد نکاح و تأثیر آن بر حق حبس با نگاهی به فقه فریقین. آموزه‌های حقوق خصوصی کشورهای اسلامی، ۱(۳). ۵۱-۶۶.
میرزای قمی، ابوالقاسم. (۱۴۱۳ ق). جامع الشتات. (چاپ اول). تهران: کیهان.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴ ق). جواهر الکلام. (چاپ هفتم). بیروت: دار احیاء التراث العربی.